OGRANICZENIA PERCEPCYJNE I KOMUNIKACYJNE OSÓB NIESŁYSZĄCYCH I SŁABOSŁYSZĄCYCH

	Osoby z uszkodzeniem słuchu stanowią około 2% ogółu ludności w Polsce, w tym około 0,02 – 0,03% stanowią osoby z głęboko uszkodzonym  słuchem, czyli niesłyszące (to 2- 3 osoby na tysiąc). Język, którym posługują  się osoby niesłyszące, to język migowy.
	Niesłyszącym nazywamy człowieka, który jest pozbawiony słuchu, a więc treści słuchowych  płynących ze świata i wskutek tego znajduje się w gorszych warunkach niż słyszący w pracy poznawczej i przygotowania do życia społecznego. 
Osoba z wadą słuchu to osoba, u której istnieje uszkodzenie słuchu utrudniające bądź wręcz uniemożliwiające odbieranie mowy ustnej drogą słuchową.
 	A. Hulek podaje następującą definicję: „głusi to osoby, u których analizator słuchu praktycznie nie funkcjonuje, tzn. w stopniu niezbędnym dla codziennych potrzeb życiowych”. Niedosłyszących określa w ten sposób: „Niedosłyszący to ci, u których narząd słuchu, aczkolwiek uszkodzony, działa za pomocą lub bez pomocy aparatów wzmacniających głos”.
	Najczęściej stosowany jest podział głuchoty w zależności od stopnia utraty słuchu: 
•	głuchota całkowita 
•	głuchota częściowa. 
W aspekcie pedagogicznym dzieci głuche dzieli się na:
1.	Dzieci niedosłyszące. Są to dzieci, które słyszą i rozumieją mowę ludzką mimo występujących          u nich wad słuchu.
2.	Dzieci z resztkami słuchu. Słyszą one mowę ludzką jedynie przy pomocy aparatów wzmacniających słuch.
Wszelka praca z osobami niesłyszącymi opiera się głównie na wzroku, wykorzystuje się jedynie pomocniczo resztki słuchu i dotyk.
Spośród wielu cech umysłowych, podkreślających odrębność psychiki osób niesłyszących                     w porównaniu do słyszących,  najistotniejsze dotyczą sfery poznania (percepcji).  Osoby te nie są pozbawieni zdolności poznawczych, ale poznanie przez nich rzeczywistości jest ograniczone.                  U dziecka głuchego pierwsze wiadomości i umiejętności wytwarzają się na podstawie wzroku, węchu, smaku oraz dotyku. Dziecko głuche odbiera bodźce wzrokowe, smakowe, węchowe                      i dotykowe, lecz nie łączy ich z nazwą, gdyż jej nie słyszy. Nie kojarzy więc symbolu dźwiękowego         z pojęciem. Dziecko głuche, będąc pozbawionym jednego z najważniejszych receptorów - słuchu, ma jednocześnie upośledzone operacje myślowe abstrahowania i uogólniania. Liczne badania psychologiczne potwierdzają, że dzieci głuche są opóźnione w porównaniu ze słyszącymi rówieśnikami w rozwoju psychicznym co najmniej o dwa lub trzy lata, natomiast w nauce szkolnej            o pięć lat. 
Ludzie niesłyszący  to „urodzeni wzrokowcy”. Cała struktura niesłyszącego jest nastawiona na wrażenia wzrokowe. Spostrzegawczość głuchych dzieci jest często zadziwiająca, a zdolności obserwacyjne duże. Jednak spostrzeżenia głuchego dziecka są z reguły niepełne, bardzo niedoskonałe. Powoduje to często złe zrozumienie i fałszywą interpretację obserwowanych zjawisk. Do osoby niesłyszącej docierają głównie informacje wizualne, a one nie zawsze są wyczerpujące               i zrozumiałe.
 	Dlatego w zależności od tego, w jakiej społeczności niesłyszący będzie przebywał i podlegał procesowi socjalizacji i edukacji -  będzie mniej lub bardziej rozwinięty po każdym względem oraz uspołeczniony i przygotowany do życia w środowisku ludzi słyszących. Jest to bardzo ważny aspekt ponieważ osoby niesłyszące wykazują dość znaczne ograniczenia percepcyjne i komunikacyjne.           W szczególności osoba niesłysząca:
�	w pracy poznawczej jest zubożona w dziedzinie zdobywania wiedzy,
�	jej wyobrażenia są zubożone, dlatego tworzy sobie wyobrażenia zastępcze,
�	w związku  z brakiem mowy utrudnione jest kształtowanie pojęć,
�	utrudniona jest orientacja w różnych sytuacjach życiowych (osoby niesłyszące myślą konkretami, obrazami),
�	jest zubożona w dziedzinie życia uczuciowego i doznań estetycznych,
�	jest zubożona w zakresie normalnych kontaktów społecznych.
	Słuch jest określany jako najważniejszy zmysł społeczny. Jego uszkodzenie bądź utrata zaburza interakcję społeczną między ludźmi. W prawdzie niesłyszący mogą postrzegać otoczenie społeczne i przyrodnicze między innymi za pomocą wzroku, jednakże informacje uzyskiwane za jego pośrednictwem mają charakter „powierzchowny”, nie wnikający w istotę zdarzeń, zjawisk                       i procesów. Jeżeli nic nie wiemy o tym, na co patrzymy, widzimy niewiele.
Osoby niesłyszące - pomimo trudności w komunikowaniu się słownym - przekazują nam swoje spostrzeżenia, przeżycia, przemyślenia w różnych formach działalności artystycznej, takiej jak malarstwo, rzeźba, pantomima, techniki komputerowe itp.
	Cechą charakterystyczną określenia „głuchy” jest potraktowanie uszkodzenia słuchu wyłącznie w aspekcie rozumienia i posługiwania się mową jako środkiem porozumiewania się, a więc w aspekcie skutków społecznych utraty słuchu. Dziecko lub dorosły głuchy nie słyszy dźwięków,          a szczególnie dźwięków mowy ludzkiej, dlatego musi opierać poznanie otaczającego świata przede wszystkim na doznaniach wzrokowych.
	Niższy poziom rozwoju w zakresie kontaktów społecznych obserwowanym u dzieci                       i młodzieży niesłyszącej, bywa spowodowany brakiem mowy. 
Zdaniem niektórych psychologów jest to cecha wyróżniająca specjalnie populację głuchych,                    u których niemożność wymiany informacji poważnie ogranicza zasób doświadczeń życiowych. 
Fakt ten powoduje, że proces kształcenia i rozwoju głuchych, a także kontakty społeczne miedzy nimi, a słyszącymi nie przebiegają tak jak wśród słyszących. Ich stosunek do świata słyszących jest ogólnie mówiąc nieufny. Jest to wynik trudności w porozumiewaniu się osób niesłyszących ze słyszącymi i związanej z tym bariery psychologicznej. Konsekwencją tych trudności jest niemożliwość pełnego zrozumienia stosunków społecznych i praw rządzących światem słyszących. Pewne cechy związane z myśleniem i zachowaniem się głuchych są wynikiem ich rozwoju                        i kształcenia.
Następstwem utraty słuchu lub jego braku jest utrudnienie rozwoju umysłowego i społecznego. Jest to podstawowy powód, dla którego początek rehabilitacji powinien rozpocząć się możliwie  najwcześniej, gdy tylko stwierdzi się głuchotę.
Niesłyszący spostrzega świat przede wszystkim wzrokiem, a miejsce prawidłowych doznań słuchowych zajmują u niego wrażenia i spostrzeżenia dotykowe i wibracyjne oraz w niektórych przypadkach zubożone doznania słuchowe. Osoba niesłysząca spostrzega tylko to, co zewnętrznie widoczne, a bardzo trudno jej wniknąć w istotę rzeczy, zjawisk, procesów i stosunków ich wzajemnych powiązań z życiem.
Brak równoczesnej percepcji sygnałów dźwiękowych i związanych z nimi zdarzeń jest dla niesłyszącego istotną przeszkodą w chwytaniu stosunków i zależności rzeczowych oraz społecznych, co z kolei powoduje zagubienie się głuchego w izolowanych szczegółach oraz powstawanie w jego umyśle zastępczej, często fałszywej interpretacji przyczynowo- skutkowej tych zdarzeń, zależności                        i stosunków. Osoba niesłysząca nie widzi siebie w pełni włączonego w system zależności i stosunków społecznych, ani w najbliższe otaczające środowisko. Wyrównanie u takiej osoby braków związanych z niespostrzeganiem dźwięków jest możliwe w wysokim stopniu przez przyswojenie sobie przez niego wiedzy o różnych związkach, jakie zachodzą lub mogą zachodzić w otoczeniu. Wiedzę taką może posiąść tylko wtedy, gdy jego środkiem porozumiewania się będzie mowa, a nie tylko migi. Właśnie mowa ludzka obejmuje ogromne bogactwo słów oznaczających dźwięki, a niesłyszący posługując się mową wytworzy sobie pewne wyobrażenia zastępcze oznaczające te dźwięki.
	Z własnej praktyki mogę powiedzieć, że osoba niesłysząca najłatwiej przyswaja sobie pojęcia oznaczające przedmioty, zjawiska, i cechy, a wśród nich pojęcia dające się upoglądowić czyli rzeczowniki, czasowniki i przymiotniki.              
Trudność następuje w zrozumieniu pojęć abstrakcyjnych i posługiwaniu się nimi. 
Osoba niesłysząca zmuszona jest do stałego utrzymywania wyostrzonej uwagi i świadomości, że zrozumienie jakiegoś pojęcia może być niewłaściwe, co przyczynia się z kolei do występowania             u niego stanów nadmiernej pobudliwości i napięcia, a to prowadzi do szybkiego wyczerpania sił psychicznych i fizycznych.
	Niesłyszący sprawiają czasem wrażenie osób znużonych. Czasami ich zachowanie czy podejmowane przez nich decyzje są bardzo beztroskie, a nawet bezmyślne. Takie ich zachowanie wynika z niewiedzy, oraz niewłaściwej oceny danej sytuacji. Brak doświadczenia życiowego, wiedzy o zwyczajach społecznych, przystosowania się do nowych sytuacji, brak dopływu bodźców, to wynik zamykania w kręgu tego, co dostrzegalne.
Przebywanie niesłyszących w izolacji od bliskich kontaktów ze słyszącymi, powoduje brak umiejętności posługiwania się mową. Większość głuchych usiłuje domyślać się znaczenia wypowiedzianej myśli na podstawie odczytanych pojedynczo wyrazów. Najczęściej jednak zlepek wyrazów powoduje zniekształcenie sensu wypowiedzi. Dzieci głuche pomijają w wypowiedziach ustnych, czy też pisanych stosunki wyrażane przyimkami, co doprowadza do błędnego rozumienia mowy i łączącego się z nią myślenia, a to utrudnia logiczne wnioskowanie. Bardzo często zdarzają się takie przypadki, że osoba niesłysząca pomimo zrozumienia wyrazów nie potrafi ująć sensu zdania              i stosunków zachodzących pomiędzy poszczególnymi pojęciami.
	Dziecko słyszące doskonali swój aparat artykulacyjny w sposób naturalny, bo mówiąc nie zwraca uwagi na sposób wypowiadania słów, lecz na treść wypowiedzi. Natomiast dzieci niesłyszące muszą skierować całą swoją uwagę na to co chcą powiedzieć i jak to powiedzieć.
Dzieci te nie wzrastają w atmosferze słowa mówiącego, nie słyszą mowy we wszystkich sytuacjach życiowych, nie mogą wiec nabywać słów, zwrotów językowych i wypowiedzi, które w danych sytuacjach nabierają znaczenia. Brak im całej przedwerbalnej praktyki słuchania i samodzielnych prób posługiwania się słowami. Dlatego też wykazują słabe współdziałanie z otoczeniem, przejawiają wysoki stopień nieprzystosowania się, przez co mogą czuć się osamotnione i odsunięte od kontaktów z ludźmi słyszącymi. W większości przypadków ma to również odzwierciedlenie w późniejszym życiu zawodowym.
	Postępowanie osób niesłyszących w większości przypadków jest bezkrytyczne, kierowane odruchami i popędami. Utrzymuje się to do wieku dojrzałości. Brak receptorów słuchowych, a więc mowy i myślenia pojęciowego przyczynia się do ograniczenia uczuć wyższych. Przez brak mowy ograniczone staje się jego życie emocjonalne i uczuciowe. Jest więc ono bardzo ubogie. 
	Życie emocjonalne człowieka niesłyszącego przejawia się z reguły niestałością uczuć                     i niewłaściwym przystosowaniem się. Dzieci te często objawiają swój zły humor, co jest wyrazem cierpienia i wewnętrznego buntu z powodu braku zrozumienia i kontaktu z otoczeniem. Można też                  u nich zauważyć brak wdzięczności w stosunku do rodziców, wychowawców, a nawet brak współczucia dla kolegów. 
Fakt ten nie neguje jednak tego, że są zdolni do miłości a przeciwnie, przeżywają ją, lecz nie tak szybko jak słyszący. Potrzebują miłości i uczucia więcej niż jej mogą sami dać. Niesłyszący nie mają podniet, które spontanicznie rozwijałyby ich intelekt i emocje, dlatego też powstaje u nich emocjonalna niedojrzałość dążąca do natychmiastowego zaspokojenia potrzeb. Są oni poza tym bardziej wrażliwi na doznane przykrości i lekceważenie.
	Społeczną dojrzałość osoby niesłyszące osiągają również poniżej przeciętnej normy słyszących ludzi. Mają oni trudności w osiąganiu pełnej dojrzałości społecznej. 
Najdotkliwszą konsekwencją głuchoty jest właśnie izolacja społeczna. 
	Przezwyciężenie konsekwencji społecznych i psychologicznych następstw uszkodzenia słuchu zależy od formy socjalizacji i wychowania niesłyszących oraz od tego, w jakim wieku rozpoczęto proces ich rewalidacji, czy już w najkorzystniejszym okresie niemowlęcym i przedszkolnym,
i przedszkolnym, czy ten proces przebiegał w środowisku słyszących, jakimi umiejętnościami wychowawczymi rozporządzali rodzice i nauczyciele, od uzdolnień samego dziecka, od programów nauczania, od środków wychowawczych i dydaktycznych itp. 
Dlatego tak ważniejsza dla prawidłowego rozwoju osób niesłyszących jest jak najlepiej prowadzona rewalidacja. 
Co to jest rewalidacja?
	Rewalidacja – określa długotrwałą działalność terapeutyczno – wychowawczą  a więc wielostronną stymulację(pobudzanie) , opiekę , nauczanie i wychowanie jednostek o zaburzonej percepcji rzeczywistości czyli osób upośledzonych umysłowo, niewidomych  i niesłyszących.                W rewalidacji ważna jest nie tylko kompensacja (zrównoważenie) braków wrodzonych i nabytych             w organizmie osoby niesprawnej, ale również jego rewalidacja społeczna, w granicach indywidualnych możliwości. Zadania procesu rewalidacyjnego mają charakter wszechstronny.  

	Każdego niesłyszącego należy traktować indywidualnie, podkreślając jego godność ludzką            i eksponując dodatnie cechy osobowości. Osoby niesłyszące z racji swojego kalectwa, są bardziej niż osoby słyszące skłonne do wycofywania się i bierności, u podłoża czego tkwi poczucie mniejszej wartości. Prawidłowa organizacja procesu socjalizacji niesłyszących, polega więc na tworzeniu warunków sprzyjających ich maksymalnej aktywizacji w tym także aktywizacji zawodowej.
Wybór zawodu jest bardzo ważną sprawą w życiu niesłyszącego. Dlatego szczególnego znaczenia nabiera właściwa diagnoza, którą powinni opracować odpowiedni specjaliści tzn. pedagog, psycholog i lekarz. 

Diagnozujący zespół powinien określić:
-	stan ubytku słuchu i typ głuchoty (np. powinno być określone że niesłyszący nie powinien pracować w głośnym środowisku - chodzi bowiem o ochronę zachowanych resztek słuchu ),
-	stan zmysłu równowagi, wzroku,
-	stan sprawności płuc,
-	dodatkowe choroby (np. epilepsja lub mikrouszkodzenia które mogą utrudniać wykonywanie danego zawodu),
-	stan systemu nerwowego a więc określenie czy istnieje przewaga procesów pobudzania bądź hamowania, bowiem niektóre zawody wymagają szczególnego skupienia uwagi a inne większej aktywności             i ruchliwości,
-	poziom rozwoju umysłowego,(chodzi o takie zawody jak kreślarz, ekonomista, pedagog,          a więc zawody, w których mogą pracować osoby tylko po wyższych studiach),
-	poziom sprawności językowej dla zawodów wymagających kontaktów z innymi ludźmi słyszącymi,
-	uzdolnienia w danym zakresie, a więc sprawność rąk, uzdolnienia plastyczne, a wreszcie chęć wykonywania pracy w wybranym zawodzie  w przyszłości.

Niesłyszący powinni wybierać zawód, który :

-	nie będzie wymagał posługiwania się słuchem, 
-	nie będzie zagrażał innym nieuszkodzonym zmysłom niesłyszącego, (wzrokowi, resztkom słuchu)
-	nie będzie zmuszał głuchego do dłuższego przebywania w pomieszczeniu o dużym zapyleniu,
-	będzie uwzględniał ograniczone możliwości intelektualne niesłyszących,
-	nie będzie wymagał stałego porozumiewania się mową z wieloma ludźmi,
-	pozwoli im widzieć ilościowe wyniki wykonywanej pracy.
Do czynników, które – mimo uszkodzenia słuchu – ułatwiają przystosowanie i rozwój zawodowy, należą:
-	koncentracja na doznaniach wzrokowych i wibracyjnych (uwagi nie odwracają doznania słuchowe),
-	wysoka motywacja osiągnięć w wykonywanej pracy (niesłyszący porównuje swoje rezultaty pracy z wynikami słyszących) 
-	sprawność manualna.

Najbardziej odpowiednią pracą dla przeciętnego niesłyszącego jest rzemiosło ponieważ:
-	niesłyszący pracuje w stosunkowo nielicznym gronie osób słyszących, z którymi łatwiej mu nawiązać więzi nieformalne,
-	niesłyszący może współzawodniczyć w pracy ze słyszącymi bez obawy szkód psychicznych,
-	praca, którą niesłyszący wykonuje umożliwia mu postrzeganie i przeżywanie jej efektu nie tylko w formie ilościowej, ale w postaci skończonego wytworu,
-	niesłyszący może ulegać kształcącemu wpływowi słyszących współpracowników.

Tradycyjnymi zawodami uprawianymi przez niesłyszących w Polsce są: 
ślusarz, ślusarz – mechanik, ślusarz narzędziowy, tokarz, stolarz, tokarz meblowy, zecer, zecer – składacz ręczny, elektromechanik, introligator, kreślarz, tkacz maszynowo – ręczny, krawiec odzieży damskiej lekkiej, krawiec odzieży męskiej, kaletnik tworzyw sztucznych, elektromechanik urządzeń AGD ( po liceum), technik budowlany.
     
	Dokonując więc wyboru zawodu dla osób niesłyszących, trzeba uwzględnić jego możliwości indywidualne i ogólne, uwarunkowane kalectwem. Preferuje się więc takie prace, które:
-	nie będą wymagały posługiwania się słuchem,
-	nie będą zagrażały innym nie uszkodzonym zmysłom niesłyszących, szczególnie zaś zmysłowi wzroku (prace spawalnicze, prace w nieodpowiednim oświetleniu),
-	nie będą wpływały szkodliwie na resztki słuchu(np. przez nadmierny hałas),
-	nie będą zmuszały niesłyszącego do pracy w pomieszczeniach, w których występuje duże zapylenie(mają mniejszą pojemność płuc),
-	będą uwzględniać ograniczone zazwyczaj możliwości intelektualne niesłyszących,
-	nie będą wymagały stałego porozumiewania się mową z wieloma ludźmi,
-	umożliwią stały kontakt niesłyszących ze słyszącymi,
-	umożliwią im, uwzględniając ich swoistą percepcję świata, widzenie ilościowych wyników własnej pracy.
	Dla osób niesłyszących, przeciwwskazane są te prace, które wymagają reagowania na dźwięki, a także wymagają stałego i systematycznego porozumiewania się mową artykulacyjną. Ponadto dla osób niesłyszących u których występują dodatkowo zaburzenia równowagi, szczególnie niebezpieczne są prace w pobliżu poruszających się maszyn oraz praca na wysokości. Natomiast dla niesłyszących cierpiących na szum w uszach niewskazane są prace w hałasie. 
Pomimo tylu przeciwwskazań należy tworzyć szanse zawodowe dla osób niesłyszących, ponieważ praca dla tych osób ma nie tylko znaczenie ekonomiczne ale i społeczne. Poczucie przydatności, samodzielności ekonomicznej oraz możliwość realizacji poprzez pracę, jest w ich przypadku szczególnie ważna.
    Równie ważny jest sposób w jaki słyszący porozumiewa się z osobami niesłyszącymi. Aby komunikacja przebiegała w jak najprzystępniejszej formie, należy mówić do niesłyszącego:
1.	spokojnie, z cierpliwością,
2.	bez przesadnie wyrazistej mowy,
3.	poprawnie pod względem gramatycznym, krótkimi, jasnymi zdaniami,
4.	podczas mówienia nie kręcić głową, stać frontem do niesłyszącego, tak aby twarz mówiącego była widoczna,
5.	odległość między niesłyszącym a słyszącym nie powinna być zbyt duża.
     Przestrzeganie tych zasad ułatwi niesłyszącemu odczytywanie z ust. Gdy nas nie zrozumie można mowę uzupełnić gestami, znakami języka migowego, a także podać mu naszą myśl wyrażoną na piśmie, w zdaniach jasnych krótkich i konkretnych.